و ما مىدانيم كه مقصود از حق در كلام أمير المؤمنين فقط حقوق مربوط به تنظيم روابط زندگى دسته جمعى در جامعه نيست كه يك ضرورت ماشينى زندگى اجتماعى است بلكه اين حق كه مىتواند زمامدارى را از ديدگاه أمير المؤمنين داراى ارزش نمايد ، اعم از حقوق جانهاى آدميان است كه بدون تفسير و اجراى آنها ، انسانى وجود ندارد . روشنترين دليل اين كه مقصود از حق ، معناى عمومى آنست سرتاسر زندگى أمير المؤمنين و سخنان او در نهج البلاغه است كه مىتوان گفت اكثر اين سخنان مربوط به انسانسازى و نشان دادن طرق « حيات معقول » است . 9 ، 15 انّ اللَّه بعث محمّدا صلَّى اللَّه عليه و آله و ليس احد من العرب يقرأ كتابا و لا يدّعى نبوّة فساق النّاس حتّى بؤّأهم محلَّتهم و بلَّغهم منجاتهم فاستقامت قناتهم و اطمأنّت صفاتهم ( خداوند متعال محمد صلَّى اللَّه عليه و آله را بر مردم مبعوث نمود ، در حالى كه هيچ كسى از نژاد عرب نه كتابى مىخواند و نه پيامبرى ادعا ميكرد ) . سرزمين حجاز پيش از بعثت پيامبر اكرم ( ص ) براى توصيف سرزمينى كه پيامبر اسلام در آن مبعوث شد و جهانى را با فروغ الهى خود منور ساخت ، جملاتى را از جرج جرداق كه به خوبى از عهدهء بيان آن سرزمين و انسانهايش برآمده است ، در اينجا مىآوريم : گهوارهء نبوت معجزه اى بود سرگذشت اين سرزمين ، و معجزه ايست آيندهء آن [ كه با بعثت پيامبر اكرم شروع گشت ] بيابانهايى است بسيار وسيع و گسترده كه اگر بارانها در آنها فرو ريزد و سبزى و طراوت بر آنها ببخشد و سيرابشان نمايد همهء گرسنگان دنيا را سير و